Donderdag 23 april nam Waerbeke deel aan het internationale congres Dag van de Insecten 2026 – van Crisis tot Verbinding in Leuven.

In meerdere opzichten een buitengewoon congres.

Terwijl insecten het uitgangspunt vormden – sinds 1990 is hun aantal met 75% gedaald en zonder insecten zou de mensheid slechts enkele maanden overleven – werd al snel duidelijk dat deze studiedag evenzeer over ons ging. Over hoe wij ons verhouden tot insecten, tot de aarde, tot elkaar en uiteindelijk tot onze toekomst.

Herstel van biodiversiteit vraagt meer dan innovatieve technologieën. Het vergt een fundamentele verschuiving van gesegmenteerd, oplossingsgericht denken binnen bestaande systemen – waarin we onszelf buiten de natuur zijn gaan plaatsen – naar een duurzame verbinding tussen mens en natuur.

Dan stelt zich de vraag: welke kennis, praktijken en verhalen bewegen ons in die richting?

Geen geruststellend verhaal

Wat Waerbeke uit het voormiddagprogramma vooral bijblijft, is de keynote van prof. Dr. Harald Welzer, socioloog, sociaal psycholoog, transformatiedeskundige en auteur. Hij legt een ongemakkelijke waarheid bloot: zolang we de wereld proberen te veranderen zonder aan onze eigen manier van leven te willen raken, zal elke poging tot transitie oppervlakkig blijven en draaien we vooral onszelf een rad voor de ogen.

We richten ons op vergroenende oplossingen zoals CO₂-neutraliteit, maar laten het onderliggende systeem – groeidwang, almaar meer, almaar sneller, almaar groter – ongemoeid. Zolang we binnen dit economische kader van ontginning en uitbuiting blijven, zullen we de ecologische crisis – van klimaatverandering over verlies van biodiversiteit tot insectensterfte – blijven reproduceren en wordt zelfs duurzame economie een vorm van uitstel.

De illusie van maakbaarheid

We ontwikkelen steeds nieuwe innovatieve technologieën en toch gaat het over het algemeen neerwaarts met het milieu. Waarom?

We blijven functioneren binnen een systeem dat natuurbehoud structureel tegenwerkt. Zelfs ons idealisme wordt gevormd binnen diezelfde logica en breekt daar zelden doorheen.

We bouwen aan een gedecarboniseerde samenleving om klimaatverandering tegen te gaan, maar zelfs als we energie duurzaam opwekken, blijft de vraag: welk systeem houden we daarmee in stand? Blijven we niet dezelfde allesverslindende versnellingsmachine voeden?

Wat Welzer de stofwisseling tussen onze samenleving en de natuur noemt, maakt dat pijnlijk duidelijk: de manier waarop wij grondstoffen aan de aarde onttrekken, toe-eigenen en in energie omzetten is lineair, extractief en uitputtend. Onze economie is eenzijdig gericht op nemen, zonder ook werkelijk terug te geven.

Steeds snellere cycli van gebruiken en weggooien putten de natuur uit en ondergraven het toekomstperspectief van de 21ste eeuw. Zonder florerende natuur ondergraven we uiteindelijk onze eigen beschaving.

Van idealisme naar realisme

Welzer pleit voor een cruciale verschuiving van misplaatst idealisme naar realisme.

Niet wegkijken, maar onder ogen zien wat er aan de hand is. Dat vraagt van ons dat we erkennen dat actuele maatschappelijke problemen niet los staan van hoe wij zelf in het leven staan. Ze raken aan onze dagelijkse keuzes, onze gewoontes, onze manier van produceren en consumeren. Ze gaan over hoe wij onze leefwereld samen vormgeven – en zijn daarom onvermijdelijk politiek.
Systeemverandering is noodzakelijk, maar zonder zelfverandering komt ze niet van de grond.

Wie hoort erbij?

Met de vraag ‘Zijn insecten burgers? En indien niet, zijn ze dan deel van onze samenleving?’ zet hij aan tot omdenken. Want als insecten er deel van uitmaken, wat betekent dat dan voor hoe wij ons verhouden tot de natuur?

Onze actieruimte verschuift zo van beschermen en herstellen van de natuur – vaak nog vanuit hetzelfde denken dat tot uitputting heeft geleid – naar samenleven mét de natuur.

De vraag hoe we die verbondenheid tussen mens en natuur beleven en in de praktijk vorm geven, wordt plots urgent.

De kleine ruimte van handelen

Hier introduceert Welzer een concept dat verrassend eenvoudig is: de Handlungsraum. Op kleine, concrete ontmoetingsplekken waar mensen opnieuw handelend in plaats van consumerend aanwezig zijn, begint het kantelen.

Het is geen nieuw inzicht. De milieubeweging van de jaren ‘70 vertrok vanuit het herdenken van de parameters van onze samenleving. Verandering ontstond niet vanuit het perfecte plan, maar uit zichtbare, gedeelde actie.

Waar mensen creatief samen zijn, openen zij ruimte voor verbinding met wat groeit, bloeit, bestuift en ons draagt.

Die kleinschalige ontmoetingsplekken worden voortdurend opgeslokt door schaal en snelheid. Denk aan de recente afschaffing van de verplichte zondagssluiting: een maatregel die het sociale weefsel steeds verder uitrafelt. Net die momenten waarop mensen elkaar ontmoeten en samen iets kunnen doen – tuinieren, wandelen, praten – komen steeds meer onder druk te staan.

Vertragen en verstillen

In dat spanningsveld rijst de vraag in hoeverre vertragen en verstillen ook processen van politisering zijn.

Wat als vertragen en verstillen geen terugtrekking uit de waanzin van alledag zijn, maar een herpositionering in de dagdagelijkse realiteit – een bewuste vorm van verzet?

Het is een maatschappelijke keuze om de vanzelfsprekendheid van de dominante spiraal van almaar meer en sneller in vraag te stellen en ruimte te maken voor actief burgerschap. Mensen willen zich niet langer enkel als consument verhouden tot hun leefwereld, maar willen als mede-vormgever ervan opnieuw verantwoordelijkheid opnemen voor hoe we samenleven met elkaar en met de natuur.

Die gedachte sluit aan bij Welzers lokale, analoge ontmoetingsplekken waar mensen opnieuw initiatief nemen.
Samentuinen of samenhuizen, waarbij mensen samenkomen die niet langer wachten op oplossingen van bovenaf, maar van onderuit stap voor stap vorm geven aan hun leefomgeving. 

Een andere blik: wortels van verbinding

In de namiddag nam Waerbeke deel aan de workshop Ethiek en spiritualiteit: met andere ogen kijken naar de wortels van verbinding met alle leven in en rondom ons, onder leiding van Yves De Maeseneer, docent fundamentele theologische ethiek aan de KU Leuven.

Tijdens de sessie van klimaatcoach en activiste Jetty Van Ransbeek werd vertragen en verstillen tastbaar als een levenshouding van vereenvoudiging. In de stilte waarin zij haar verhaal deelde, ontstond ruimte voor aandachtig luisteren en respect. Het besef groeide dat zorg voor onze planeet ons dieper verbindt dan wat ons scheidt.

Na de confronterende lezingen over onze omgang met insecten, de aarde, elkaar en de toekomst, werd in deze sessie voelbaar hoe het anders kan. En dat bracht troost.

Stilte in de storm

De insecten maken pijnlijk duidelijk hoe afhankelijk we zijn van de ecosystemen die ons dragen. Een cultuur van stilte en verbinding begint lokaal, in onze eigen handelingsruimte.

Wie dit idee verder wil verkennen is welkom op de Waerbeke Trefdag ‘Stilte in de storm – rust en perspectief in woelige tijden’ op Keizersberg in Leuven op 16 mei. Het wordt een dag waarin we samen onderzoeken hoe stilte een kompas kan zijn in tijden van verandering en onrust.

We laten ons daarbij inspireren door het werk van Iain McGilchrist, dat uitnodigt tot een bredere, meer verbonden manier van kijken naar onszelf en de wereld. Deze dag brengt mensen samen die willen vertragen en verdiepen, en die met meer aandacht willen staan in hun leven en werk. Je gaat naar huis met nieuwe inzichten, concrete praktijken en frisse moed om koers te houden. Wees welkom!