Header Website 20160311

Stilte en artistieke expressie

“Hoe kan je een hele avond praten over stilte, terwijl deze tijd zoveel verzwijgt en alles juist luid schreeuwt om daden van verzet?” De verontwaardigde vraag wordt mij voor de voeten geworpen door een oud-studiegenoot die ik op de trein ontmoet, wanneer ik hem vertel waar ik zoal mee bezig ben. Hij is een activist. Al toen we studeerden, nu nog steeds. Springt op elke barricade, verzet zich luid tegen onrecht, niet alleen op sociale media, ook in het echt.

Heeft hij gelijk? Ik weet niet meteen gevat te formuleren wat ik met stilte heb. Waarom ze mij zo fascineert. Het dubbele ervan. Dat je stilte niet alleen kan opleggen of ondergaan, maar ook vrij kunt kiezen. Dat het meer is dan zwijgen en instemmen. Dat stilte ook een daad van verzet kan zijn, van vrijheid zelfs.
Ik probeer. In mijn lezingen leg ik de relatie met artistieke expressie: hoe terugtrekking en stilte een noodzakelijk element zijn in het scheppingsproces. Stilte voor inspiratie, concentratie, creatie. Het begin der tijden startte met een knal van formaat. Haast elke religie of mythologie begint haar scheppingsverhaal met de stilte die doorbroken wordt door het Woord, Logos, Auhm, een trilling op een bepaalde frequentie die leven doet ontstaan. Stilte is veelvormig en vol van een zekere muziek die wordt gezocht door mystici en kunstenaars, cineasten en schilders, door muzikanten en componisten, tot aan de radicale John Cage toe, met zijn notenloze 4’33”.

Stilte is een paradox. — De stilte in de kunst kan stilte zijn die luistert. Een diepere aandacht voor wat ons als mens met elkaar verbindt, over de grenzen van tijd en ruimte, van stroming en smaak heen. Het gaat om het delen van een diepe aandacht, voor de geheime stem van de dingen, de veelzeggende stilte van de natuur. Voor vervreemding, alleen-zijn, schoonheid. Midden in het gewoel en de chaos van hun tijd hebben schilders van allerlei slag stillevens gemaakt of vredige onverstoorde landschappen geschilderd. De desolaatheid verbeeld, de stille verstandhouding of vervreemding tussen geliefden. Abstractie, herleid tot de essentie, tot vorm, lijn of energetische poel van kleur. Klassiek voorbeeld uit de muziek: In het rumoer en de drukte van een kroostrijk gezin wist Bach magistrale stukken te componeren waarvan een enorme contemplatieve kracht en sereniteit uitgaat. Of neem Arvo Pärt die – na een creatieve crisis en stilte van acht jaar – herboren wordt met minimale, ingetogen muziek. Doordrongen van het verlangen het mysterie van de klanken te begrijpen, op de grens met de stilte. Wie creëert, heeft stilte nodig. Om helder te kunnen denken, om de eigen zeggingskracht te verdiepen.
De studiegenoot kijkt sceptisch. Mooi, ja, klinkt allemaal goed. Herkenbaar, zelfs. Maar wat maakt het uit? Wat verandert het in de wereld?
Geen spectaculaire dingen, geef ik toe. Een eventuele revolutie zal met de nodige stampij gepaard gaan, maar ondertussen vinden in stilte kleine evoluties plaats. Precies door de open ruimtes tussen het gewoel, op braakliggend terrein waar mogelijkheden zijn. In de niet te verwoorden dimensies van kunst.
Wat ik hiermee bedoel? — Ik verwijs naar woorden van anderen. De Franse landschapshistoricus Alain Corbin noemt in zijn ‘Histoire du silence’ de stilte onder meer ‘un moment de recueillement’. Het is een term die zich lastig eenduidig naar het Nederlands laat vertalen. Stilte als een moment van opvang, tot zichzelf komen. Verzamelen, vergaren, oprapen. Plukken ook, oogsten en bijeenzoeken. Een moment van verwelkoming, ontvankelijkheid.
Misschien is dat het aspect van stilte waar ik het meest aan hecht, ook in de kunst. De stilte om ‘zich’ te kunnen ontvangen, te herbronnen. Om beter na te denken en te handelen, en nooit op te houden van ons te laten horen. “Wat we eisen, is stilte, maar wat de stilte van me vraagt, is dat ik blijf spreken,” zo voelde John Cage het aan. Niet met kabaal dat anderen overstemt, maar met een geluid dat in vraag stelt en zich verzet, dat zingt en uitdaagt. Stilte is niet altijd overgave.
De studiegenoot knikt traag, instemmend. Stilte laat zich delen en versterken, luid en vurig.
Snerpend remt de trein.

Virginie Platteau

NIEUWSBRIEF

Regelmatig informeert Waerbeke over de werking van de beweging. Schrijf u in op de nieuwsbrief en blijf op de hoogte!
Please wait

banner Waerbekehuis

Conferentie banner terugblik2017

... en activiteiten via UITdatabank