Header Website 20160311

Verhalen over stilte, rust en ruimte

Waerbeke is een verhalenverteller. Als sociaal-culturele beweging vertelt ze uiteenlopende verhalen over de betekenis van stilte, rust en ruimte. Ze zoekt naar samenhang tussen al die verhalen en probeert op die manier de samenleving te inspireren met combinaties van bestaande en nieuwe betekenissen. Volgens de cultuursocioloog Rudi Laermans (1) komt cultuur neer op het geven van betekenis aan de wereld, maar ook op het krijgen van betekenissen. We geven en ontvangen zowel als individu in afzondering (in ons hoofd), als in de omgang met anderen. ‘We interpreteren de wereld al denkend en al communicerend, privé en publiek’ (2). De realiteit die we interpreteren is beweeglijk. Cultureel handelen of culturele praktijken houden in dat we onze betekenissen regelmatig een nieuwe invulling geven. Dit doen we met elkaar. Daarom is cultuur een groeps- of gemeenschapsgebeuren. We communiceren met elkaar over tekens en betekenissen. Taal is een belangrijk cultuurmedium. Maar er zijn ook vele andere media van betekenisgeving en –overdracht. We communiceren ook met gebaren, gebouwen, kleren, klanken, beelden, lijnen, kleuren, geuren en smaken. Het interpreteren van de wereld gaat dan ook gepaard met emoties zoals verlangen, vreugde, angst, hoop, onverschilligheid en vijandigheid. Daarom is het interpreteren ook een zintuiglijke aangelegenheid. Voelen, zien, ruiken en proeven spelen een belangrijke rol bij het ervaren en interpreteren van de wereld. De Franse filosoof Jacques Rancière beklemtoont hoe belangrijk ‘de orde van het waarneembare’ (l’ordre du sensible) (3) is voor de manier waarop we leven, waarop onze overtuigingen tot stand komen en eventueel veranderen. Voor deze auteur is emancipatie altijd het doorbreken van de vanzelfsprekendheid van de bestaande zintuiglijke orde en het creëren nieuwe betekenissen, los van de bestaande orde.

Culturele praktijken zijn manieren van omgaan met de orde van betekenissen. Het kan gaan om het bevestigen van deze orde, maar ook om het creëren van nieuwe tekens of betekenissystemen. Experimentele kunstenaars onderzoeken vaak deze orde van tekens of betekenissen. ‘Ze vernieuwen een beschikbaar tekenarsenaal of ze combineren reeds bekende tekens op een oorspronkelijke manier’ (4). Maar dat is niet het monopolie van experimentele kunstenaars. Ook sociaal-culturele organisaties kunnen vernieuwers van betekenissen zijn. Dat lijkt mij het geval te zijn met Waerbeke. Deze beweging detecteert de onrust in de samenleving over de verhevigde druk van lawaai, snelheid, competitie en aantasting van de leefomgeving. Ze beseft hoe traditionele overkoepelende zin- en betekeniskaders, die mensen in het verleden houvast gaven, eroderen. Ze stelt vast hoe maatschappelijke systemen en processen van economie, van onderwijs, van arbeid en van vrije tijdsbesteding onderhevig zijn aan een neoliberaal discours dat geen alternatief verdraagt. Maar ze merkt ook hoe mensen op zoek zijn naar een nieuw houvast, nieuwe of hernieuwde vormen van zingeving, van spiritualiteit en van levensoriëntatie. Ze zoekt mee naar antwoorden op deze vragen en uitdagingen en construeert daarbij een nieuw verhaal over ‘stilte, rust en ruimte’ als alternatief voor de bestaande de bestaande ‘orde van het waarneembare’ of de bestaande orde van betekenissen. In deze zoektocht laat ze zich inspireren door mensen die een andere kijk op het samenleven en op de wereld presenteren: biologen, natuurliefhebbers, pedagogen, architecten, kunstenaars en filosofen. Ze experimenteert met bestaande woorden en nieuwe betekenissen die mee vorm geven aan het verhaal-onder-constructie. Ze vraagt aandacht voor mededogen, voor contemplatie, voor schoonheid, voor vrede en rechtvaardigheid. Ze nodigt mensen uit om te verkennen of ze iets met die uiteenlopende en soms tegensprekelijke woorden, beelden en betekenissen kunnen aanvangen. Deze uitnodiging neemt verschillende vormen aan: voordrachten, wandelingen in de natuur, studiedagen, kunstmanifestaties, bezinningsmomenten, initiatieven van ‘silence for peace’. Maar ook concrete, materiële initiatieven zoals het bevorderen van overleg met beleidsverantwoordelijken, acties of het aanvragen en stimuleren van stiltegebieden. Haar activiteiten dijen uit in verschillende richtingen, zoals een rizoom dat nieuwe knooppunten creëert. Zo krijgt haar verhaal over ‘stilte, rust en ruimte’ gaandeweg méér onderbouwing en samenhang en een visionaire invulling.

Maar er blijven ook uitdagingen. De taal die Waerbeke spreekt is eigen aan een specifieke groep mensen die in de samenleving cultureel gesproken een nogal comfortabele en vrij dominante positie inneemt. Volgens Laermans zijn dit ‘cultuurcompetente mensen’. Dit soort mensen ‘kunnen de eigen overtuigingen relativeren en daarom de waarden van anderen respecteren’ (5). Ze zijn in staat tot reflexief en dialogisch handelen en vertonen zo de bereidheid om te leren van andere opinies. Ze zijn ontvoogde burgers die zélf op geïnformeerde en verantwoorde wijze kiezen en keuren. Dat zijn allemaal eigenschappen van de ‘nieuwe middenklasse’ die georiënteerd is op verhoging van individuele autonomie en reflexiviteit. Maar Laermans bespeurt ook de tendens tot een zekere zelfgenoegzaamheid bij deze groep. Hij heeft het over een ‘nieuwe kleinburgerlijkheid’ die gecultiveerd wordt door mensen die vooral op zichzelf en hun eigen ontplooiing betrokken zijn. Waerbeke probeert ook mensen aan te spreken op hun gemeenschapszin. Mensen voor wie het waardenkader niet beperkt is tot het vergroten van de eigen autonomie en keuzevrijheid. Mensen die de waarde en het belang van stilte, rust en ruimte erkennen en beleven, maar ook bereid zijn voor deze waarden op te komen en er andere mensen op aan het spreken. Het risico is wel dat Waerbeke, door haar taal en methoden slechts beperkte weerklank vindt bij andere groepen in de samenleving. Mensen die vandaag dreigen gemarginaliseerd te geraken als gevolg van de omwentelingen van de digitalisering, de globalisering en de neo-liberalisering worden in toenemende mate verleid door de taal van het rechts nationalisme dat de hun problemen vertaalt in een xenofoob en soms racistisch discours. Uit recente ontwikkelingen blijkt duidelijk dat de breuklijn tussen mensen die zich laten inspireren door de verhalen zoals die van Waerbeke, en degenen die veel meer luisteren naar het identeitsdiscours van rechts-populistische partijen, steeds groter wordt. Het wordt ook steeds duidelijker dat het onderscheid tussen hoog- en laagopgeleiden daarbij een belangrijke rol speelt. Waerbeke heeft al pogingen ondernomen om aansluiting te vinden bij sociale groepen die maatschappelijk met uitsluiting bedreigd worden. Maar, de uitdaging om die aansluiting verder te exploreren en te versterken wordt steeds urgenter. Dat lijkt mij een belangrijke opdracht te zijn voor Waerbeke voor de komende beleidsperiode: het aangaan van een interculturele dialoog met mensen aan de andere kant van deze maatschappelijke breuklijn. Willen deze mensen zich door de waarden en de initiatieven van Waerbeke aangesproken voelen, zal het van belang zijn om zowel de taal en de tekens, als de methoden, zodanig te vertalen dat ze ook voor die mensen herkenbaar zijn. Daarbij zal rekening moeten worden gehouden met de emoties die hierboven ter sprake kwamen zoals verlangen, vreugde, angst, hoop, onverschilligheid en vijandigheid. Succes is niet gegarandeerd. Maar de uitdaging is groot in het licht van de huidige maatschappelijke polarisatie rond kwesties die ons allen aanbelangen, maar die ons ook grondig verdelen.

 

Danny Wildemeersch - 30 augustus 2018

Deze tekst is een bijdrage aan het beleidsplanningswerk van Waerbeke als sociaal-culturele organisatie. Wat is de cultuurfunctie van Waerbeke? Wenst u ook mee te werken aan dit reflectiewerk mail dan naar info@waerbeke.be.

__________

(1) Rudi Laermans (2002). Het cultureel regiem. Cultuur en beleid in Vlaanderen. Tielt: Lannoo.
(2) Ibid, p. 23.
(3) Jacques Rancière (2000). Le Partage du sensible. Esthétique et politique, Paris: La Fabrique éditions.
(4) Rudi Laermans,ibid., p. 28.
(5) Ibid., p. 37.

steunknop site2

NIEUWSBRIEF

Regelmatig informeert Waerbeke over de werking van de beweging. Schrijf u in op de nieuwsbrief en blijf op de hoogte!
Please wait

banner Waerbekehuis

Conferentie banner2 2018

... en activiteiten via UITdatabank