Header Website 20160311

Een kier in het rumoer van de stad

Stiltezoekers zijn een bijzonder soort mensen, zo denken we dikwijls. Mensen die begaan zijn met spiritualiteit, mindfulness, of meditatie. Mensen die worstelen met burn-out, voor wie stilte een vorm van therapie is. Of nog, mensen die vooral de stilte en de rust van de natuur naar waarde schatten. Kortom, het gaat dikwijls om meerwaardezoekers. Mensen met een hogere opleiding, die ruimte in hun leven kunnen maken om concrete, materiële besognes te overstijgen. Wellicht is daar een grond van waarheid in. Maar, wellicht zijn dat ook clichés. Daaraan dacht ik toen ik het verhaal las van een initiatief dat nu meer dan tien jaar geleden werd afgerond in een ‘banlieue’ in de buurt van Parijs. Dat verhaal bevestigde me nogmaals, dat ook bewoners van de dikwijls vermaledijde buurten op zoek zijn naar een kier in het rumoer van de stad. Deze kier is dan een plek om tot rust te komen tegen de achtergrond van de conflicten, de verwensingen en de spanningen die hun dagelijks leven tekenen.

Het stilte-project dat ik hier even wil toelichten is een artistiek en sociaal initiatief van de organisatie Campement Urbain. Deze organisatie is actief zowel in het globale Zuiden als in het globale Noorden. Ze ondersteunt bewonersgroepen die in moeilijke stedelijke condities overleven. Het project waar het hier om gaat situeert zich in ‘le Quartier des Beaudottes’ in de gemeente Sevran, nabij de luchthaven Charles de Gaulle (1). De wijk in kwestie werd en wordt nog altijd in de media en door onderzoekers als probleemwijk omschreven: een hoge concentratie aan werkloze, niet-productieve, niet-geïntegreerde bewoners en een groot gebrek aan sociale samenhang. Door een kunstenares, een architect en enkele sociaal werkers, werd een experiment opgezet met als titel ‘Je et Nous – Un Lieu de Solitude’ (Ik en Wij – een plek om alleen te zijn). Ze vertrokken daarbij niet van de klassieke omschrijvingen van dergelijke wijken.

De bewoners werden niet aangesproken op hun problemen, maar op hun dromen, hun mogelijkheden en hun verwachtingen ten aanzien van het samenwonen in de wijk. Hen werd de vraag gesteld hoe ze de relatie tussen alleen zijn (je/ik) en het samenzijn (nous/wij) in hun wijk ervaarden. Ook werden ze uitgenodigd om mee te onderzoeken hoe deze relatie, in een publieke plek, op artistieke wijze kon worden verbeeld. Hun soms markante uitspraken over ‘ik & wij’ werden op t-shirts gedrukt. Ze werden vervolgens uitgenodigd om die t-shirts, met hun eigen uitspraak, te dragen en zich te laten fotograferen. Er werden zo’n honderd van die foto’s gemaakt en tentoongesteld. Een eerste voorbeeld van zo’n uitspraak is: ‘j’aime rester souvent seul; ça me permet de me concentrer’. De uitspraak staat ook in het Engels op het shirt: ‘I often like to be alone; it helps me to concentrate’. Dit is een uitspraak van een zwarte jongere met migratie-achtergrond. Het tweede voorbeeld is dat van een volwassen vrouw, eveneens met migratie-achtergrond. Haar uitspraak is de volgende: ‘Je veux un mot vide que je peux remplir’ en in het Engels ‘I want an empty word that I could fill’. Deze twee uitspraken verwijzen duidelijk naar een verlangen om uit te stijgen boven het rumoer in de wijk. In het eerste geval drukt de jongere de wens uit om alleen te zijn in een omgeving waar alleen zijn bijna niet mogelijk is, en waar je door de drukte, nauwelijks tot concentratie komt. In het tweede geval verwoordt de vrouw een verlangen naar woorden die ze zelf invulling kan geven, in plaats van woorden die haar door de buitenwereld worden opgedrongen. Beide uitspraken zijn unieke, poëtische formuleringen, waarmee iets tot leven wordt gebracht dat tot de verbeelding spreekt en uitnodigt tot reflectie over hoe mensen zich in de wijk tot elkaar verhouden: ‘Je & Nous’ – ‘Ik & Wij’.

 Column4 1    Column4 2

Het initiatief met de t-shirts was het begin van een langer durende samenwerking in de wijk. Het hele project van ‘Je & Nous’ duurde van 2003 tot 2007. Het kreeg vorm op basis van wekelijkse bijeenkomsten van de kunstenaars/onderzoekers, samen met een groep bewoners. Deze groep streefde ernaar om, rond de ontwikkeling van een artistieke installatie, een hechte, collectieve samenwerking tot stand brengen. Ook grote groepen kinderen raakten er bij betrokken en konden op creatieve wijze hun dromen presenteren. Het proces mondde uit in het gezamenlijk ontwerp van een nieuwe publieke ruimte in de gemeente, met als titel ‘Un lieu de solitude désirée’ (het verlangen naar een plek om alleen te zijn). Er werd een bovengrondse, futuristisch ruimte ontworpen die doet denken aan een ruimtestation (zie figuur). Het ontwerp voorziet in een lange, schuin oplopende loopbrug die toegang geeft tot een ruimte, waar individuele mensen zich even kunnen terugtrekken. Daar kunnen ze in stilte tot rust komen, ver van de drukte van de wijk: een plek die door iedereen wordt beschermd, maar waar men ook alleen kan zijn. Dat ‘bovengrondse’ betekende voor velen de mogelijkheid om even boven zichzelf en het leven van alledag uit te stijgen: een fragiele, niet instrumentele plek. Een plek om te dromen van een ander leven.

Onder deze bovengrondse plek zou een publieke tuin worden aangelegd die ook door de bewoners kon worden bewaard en bewerkt. Ook zou daarbij een bewaker worden aangesteld, voor wie ook een aparte ruimte zou worden ingericht. Alles is hier geformuleerd in de voorwaardelijke wijs, omdat het ontwerp, waar gedurende jaren was aan gewerkt, nooit werd uitgevoerd. De lokale en hogere autoriteiten vonden dat zo’n kunstwerk niet paste in dergelijke wijk. Niettemin kreeg het initiatief zeer ruime weerklank op nationaal niveau, via de Franse televisie en de pers, en op internationaal niveau doordat het project twee maal werd geselecteerd voor de Kunstbiennale van Venetië in 2003 en 2005 (2). Op dit evenement in 2003 werd geld ingezameld die het mogelijk maakte voor een delegatie van de bewoners, van wie sommigen onder hen nog nooit hun gemeente hadden verlaten, om de Biennale te bezoeken.

‘Je & Nous’ is volgens mij een prachtig initiatief. Het doet me denken aan het idee van de ‘hétérotopie’ van Michel Foucault. Volgens deze filosoof zijn heterotopen plekken die zich buiten de vertrouwde plekken situeren, ook al zijn ze effectief lokaliseerbaar. Hij geeft het voorbeeld van kerken, bossen, stiltehuizen, maar ook van gevangenissen en ziekenhuizen. Dit zijn ‘andere’ ruimtes die toelaten om het ik en het wij anders te verbeelden, om buiten de kaders te treden van onze eigen en andermans identiteit. Waar een parallelle wereld kan worden gecreëerd (3). Het ontwerp van de stilteplek in ‘Les Beaudottes’ is zo’n heterotoop of zo’n andere plek. Het initiatief heeft ruime erkenning gekregen, zij het niet bij de autoriteiten. De erkenning heeft zowel betrekking op de artistieke als op de sociale kwaliteit. Het initiatief was ook laureaat van de Belgische Stichting Evens, waardoor het op een flinke financiële steun kon rekenen. Het hele proces heeft discussie en reflectie in gang gezet onder bewoners, onderzoekers, kunstenaars en beleidsmensen. Bij de bewoners heeft het project uiteenlopende krachten gemobiliseerd. Er was tegenstand van de lokale maffia die het publieke domein niet wou vrijgeven. Niettegenstaande deze oppositie waren vele bewoners bereid om gedurende een lange periode actief mee te werken aan een project dat niet direct instrumentele oplossingen aanreikte voor hun individuele of collectieve problemen. Dit laat zien dat ook deze mensen, juist omdat ze leven in precaire condities, op zoek zijn naar stilte, rust en ruimte wat hen de kans biedt om los te komen van de hen toebedeelde ‘bestemming’.

Danny Wildemeersch

De titel van deze bijdrage heb ik ontleend aan de dichtbundel Een kier in het rumoer van het collectief ‘Passi di Parole’, Uitgeverij P, Leuven, 2015.

__________

(1) Zie info via deze link
(2) Zie ook opname van het symposium The Art of Engagement at the MCA, 21 oktober 2009, Sydney
(3) Foucault, Michel (1988). Of Other Spaces. Diacritics, 16, p. 22-27

NIEUWSBRIEF

Regelmatig informeert Waerbeke over de werking van de beweging. Schrijf u in op de nieuwsbrief en blijf op de hoogte!
Please wait

banner Waerbekehuis

Conferentie banner terugblik2017

... en activiteiten via UITdatabank